مهم شيعه برشمرد . از اين حوزه نيز مردان بزرگى مانند شهيد اول و شهيد دوم كه هر دو صاحب آثار و تأليفات ارزنده‌اى مىباشند و آراء علمى آنها هم اكنون در محافل علمى مورد نظر است ، برخاستند . در تاريخ حالات علماى اين حوزه ، كتابى تأليف شده به نام امل الآمل « 1 » فى علماء جبل عامل كه اخيراً طبع آن تجديد شده و مستدركى هم بر آن نوشته شده است . منطقهء جبل عامل از زمانى كه عثمان ، ابوذر را به شام تبعيد نمود تا به حال در ولايت و تشيع اهل بيت ، پايدار مانده‌اند . « 2 » حوزه‌هاى ديگرى نيز در مناطق شيعه نشين مانند يمن ، بحرين ، بعلبك ، سبزوار ، آوه « 3 » « 4 » ، كاشان ، شيراز ، هرات و مشهد مقدس ، كه اكنون نيز با عظمت بوده و با مدارس متعدد و شايد بالغ بر سه هزار طلبه « 5 » برقرار است ، به وجود آمد . و از جمله « حوزهء اصفهان » در عصر صفويه موقعيت بسيار درخشانى يافت‌كه فلاسفه ، حكما ، فقها ، محدثين ، رياضىدان‌ها وكيهان‌شناسان بزرگى از آن ظاهر شده‌اند . اجمالًا در غالب ، بلكه تمام شهرهاى شيعه نشين كشورهاى اسلامى ، حوزه‌هاى علمى كوچك و بزرگ برقرار بوده است . [ حوزهء سيار ] و جالب اين است كه شيعيان تا آنجا در بسط علوم و اشاعهء معارف پيش رفتند كه براى

--> ( 1 ) . نام اين كتاب امل الآمل فى علماء جبل عامل ياتذكرهء المتبحرين فى علماء المتأخرين اثر محمد على عاملى معروف به شيخ حر عاملى است كه در دوبخش تنظيم شده است : بخش اول كتاب در بردارنده شرح زندگانى علماى جبل عامل ، و بخش دوم آن به زندگى علماى غير عاملى پس از شيخ طوسى اختصاص يافته است . تنى چند از رجاليان و محققان بر آن ، « استدراك » ، « تكمله » ، « تتميم » نگاشته‌اند كه ما نام همه آنها را در كتاب « درآمدى بر منبع شناسى تراجم علماى شيعه » آورده‌ايم . ( 2 ) . نك : خطط الشام ، ج 6 ، ص 126 ؛ مكتبهء النورى دمشق ؛ تاريخ الشيعه ؛ دائرهء المعارف الشيعيهء ، ج 12 ، ص 21 ؛ امل الآمل ، ج 1 ، ص 13 ؛ اعيان الشيعه ، ج 1 ، ص 25 ؛ موسوعهء طبقات الفقهاء ، ج 2 ، ص 383 ؛ جبل عامل فى التاريخ ، ج 1 ، ص 54 ؛ ابوذر الغفارى از شيخ محمد جواد آل فقيه ، ص 78 . ( 3 ) . در معجم البلدان ، ج 3 ، ص 179 مذكور است كه در آوه كتابخانه‌اى وجود داشته كه در دنيا از آن بزرگ‌تر نبوده است . ( 4 ) . به گزارش كتاب النقض چندين مدرسهء مهم درآوه وجود داشته است . دربارهء تاريخ اين شهر نك : مرورى بر جغرافياى تاريخ آوه ، مهد تشيع در ايران از محسن الويرى ، ص 199 ؛ آوه دومين كانون تشيع در ايران از حسن جلالى عزيزيان . ( 5 ) . اكنون تعداد طلاب مدارس مشهد به مراتب بيش از اين رقم است . آمارهايى كه در اين نامه آمده است تقريبى است و مربوط به قبل از پيروزى كامل انقلاب اسلامى است . اكنون به حمد اللّه پس از سيزده سال كه از پيروزى انقلاب اسلامى مىگذرد در اكثر يا هم شهرهاى ايران و حتى در بعضى قصبات و روستاها ، حوز علميه تشكيل شده است . [ افزود مؤلف محترم ، براى چاپ اول كتاب ، انتشارات جامعه مدرسين ، 1370 ش ] .